Sejneńskie zabytki
Zabytkowy układ urbanistyczny
23 lutego 1979 roku historyczna część Sejn została wpisana do rejestru zabytków jako układ urbanistyczny pod numerem 19. Wyznaczony na mapie obszar obejmuje centrum miasta wraz z układem ulic i placów, historyczną zabudową oraz doliną Marychy.
Historia Sejn
zaczyna się u schyłku XVI wieku, nad rzeką i przy drogach prowadzących do okolicznych miejscowości. Z niewielkiego ośrodka rozwinęło się miasto, którego kształt przez kolejne stulecia wyznaczały handel, działalność dominikanów i naturalne ukształtowanie terenu. Do dziś jego historię można odczytać z przebiegu ulic, kształtu placów i ich położenia względem bazyliki.
Zabytkowy układ urbanistyczny to cała historycznie ukształtowana przestrzeń miasta: ulice, place, zabudowa, tereny zielone, osie widokowe i związki pomiędzy poszczególnymi obiektami. W Sejnach najważniejszą część tej kompozycji tworzy ciąg przestrzeni prowadzący od zespołu podominikańskiego przez centrum miasta do dawnej dzielnicy żydowskiej.
Zabytkowy układ urbanistyczny to cała historycznie ukształtowana przestrzeń miasta: ulice, place, zabudowa, tereny zielone, osie widokowe i związki pomiędzy poszczególnymi obiektami. W Sejnach najważniejszą część tej kompozycji tworzy ciąg przestrzeni prowadzący od zespołu podominikańskiego przez centrum miasta do dawnej dzielnicy żydowskiej.
początki
Początki osadnictwa w rejonie dzisiejszych Sejn sięgają XVI wieku. W 1522 roku król Zygmunt I polecił wydzielić nad rzeką Sejną część Puszczy Przełomskiej dla kniazia Iwana Wiśniowieckiego. Na wzgórzu przy wypływie rzeki z jeziora Sejny wzniesiono dwór nazywany Wysokimi Sejnami. Otaczały go sad, zabudowania folwarczne, woda i podmokłe tereny doliny rzecznej.
W 1593 roku dobra sejneńskie kupił Jerzy Grodziński. Miasta jeszcze wówczas nie było – oprócz dworu istniały okoliczne wsie, folwarki i młyn na rzece.
W 1593 roku dobra sejneńskie kupił Jerzy Grodziński. Miasta jeszcze wówczas nie było – oprócz dworu istniały okoliczne wsie, folwarki i młyn na rzece.
Założenie Sejn
Pomiędzy 1593 a 1602 rokiem Jerzy Grodziński założył miasto na południe od dworu Wiśniowieckich, na zachodnim brzegu rzeki. Początkowo nosiło ono nazwę Juriewo, utworzoną od imienia założyciela, jednak nazwa ta się nie przyjęła.
Pierwsze centrum powstało na południowym wzniesieniu, w pobliżu drewnianego kościoła św. Jerzego. Kościół rozebrano w 1842 roku, ale miejsce po nim zachowało się w pamięci mieszkańców jako Wzgórze św. Jerzego lub cmentarz świętojerski.
W 1602 roku bezdzietny Jerzy Grodziński przekazał miasto i swoje dobra dominikanom wileńskim. Zakonnicy rozpoczęli pomiędzy dworem a miastem budowę murowanego kościoła i klasztoru. Powstał w ten sposób drugi ośrodek, początkowo przestrzennie oddzielony od starszej części Sejn.
Pierwsze centrum powstało na południowym wzniesieniu, w pobliżu drewnianego kościoła św. Jerzego. Kościół rozebrano w 1842 roku, ale miejsce po nim zachowało się w pamięci mieszkańców jako Wzgórze św. Jerzego lub cmentarz świętojerski.
W 1602 roku bezdzietny Jerzy Grodziński przekazał miasto i swoje dobra dominikanom wileńskim. Zakonnicy rozpoczęli pomiędzy dworem a miastem budowę murowanego kościoła i klasztoru. Powstał w ten sposób drugi ośrodek, początkowo przestrzennie oddzielony od starszej części Sejn.
Miasto nad Marychą i przy dawnych traktach
Sejny rozwijały się na dwóch wzniesieniach położonych wzdłuż rzeki nazywanej dawniej Sejną, a dziś Marychą. Pierwotny układ miasta wyrósł z przebiegu traktów, położenia przepraw przez rzekę oraz naturalnych różnic wysokości terenu.
Główną przestrzenią handlową był wydłużony plac powstały przez poszerzenie traktu prowadzącego od strony Berżnik w kierunku Filipowa. Od tego szlaku odchodziły drogi do Grodna, Łoździej oraz dworu Wiśniowieckich. Rozplanowanie ulic nie było więc przypadkowe – odpowiadało kierunkom przemieszczania się ludzi i towarów.
Miasto rozwijało się równolegle do rzeki. Jego granice wyznaczały w przybliżeniu dzisiejsze ulice Piłsudskiego i Ogrodowa. U schyłku XVIII wieku Sejny miały siedem ulic: Łoździejską, Grodzieńską, Węgierską, Kalwaryjską, Rynkową, Szlachtarną i Zarzeczną.
Główną przestrzenią handlową był wydłużony plac powstały przez poszerzenie traktu prowadzącego od strony Berżnik w kierunku Filipowa. Od tego szlaku odchodziły drogi do Grodna, Łoździej oraz dworu Wiśniowieckich. Rozplanowanie ulic nie było więc przypadkowe – odpowiadało kierunkom przemieszczania się ludzi i towarów.
Miasto rozwijało się równolegle do rzeki. Jego granice wyznaczały w przybliżeniu dzisiejsze ulice Piłsudskiego i Ogrodowa. U schyłku XVIII wieku Sejny miały siedem ulic: Łoździejską, Grodzieńską, Węgierską, Kalwaryjską, Rynkową, Szlachtarną i Zarzeczną.
Centrum zwrócone ku bazylice
Początkowo kościół dominikanów był odwrócony od miasta. Zespół klasztorny stanowił zamknięte założenie, które nie łączyło się kompozycyjnie ze starszą częścią Sejn.
Przełom nastąpił w 1760 roku. Podczas przebudowy kościół wydłużono w kierunku miasta, a nową dwuwieżową fasadę zwrócono ku jego zabudowie. Decyzja ta zmieniła całe oblicze Sejn. Monumentalna świątynia stała się główną dominantą miasta, a kolejne place i ulice zaczęto kształtować w odniesieniu do jej fasady.
Dominikanie dążyli wówczas do przekształcenia Sejn w ośrodek odpustowy, handlowy i rzemieślniczy. Rozwój handlu, budowa nowych obiektów oraz porządkowanie przestrzeni stworzyły podstawy charakterystycznej kompozycji centrum.
Przełom nastąpił w 1760 roku. Podczas przebudowy kościół wydłużono w kierunku miasta, a nową dwuwieżową fasadę zwrócono ku jego zabudowie. Decyzja ta zmieniła całe oblicze Sejn. Monumentalna świątynia stała się główną dominantą miasta, a kolejne place i ulice zaczęto kształtować w odniesieniu do jej fasady.
Dominikanie dążyli wówczas do przekształcenia Sejn w ośrodek odpustowy, handlowy i rzemieślniczy. Rozwój handlu, budowa nowych obiektów oraz porządkowanie przestrzeni stworzyły podstawy charakterystycznej kompozycji centrum.
Ciąg miejskich placów
Przed kościołem ukształtował się pierwszy plac, zbliżony formą do pięciokąta. Był jednocześnie przestrzenią reprezentacyjną, węzłem komunikacyjnym i miejscem postoju wozów przybywających do kościoła. W jego centralnej części w 1789 roku wzniesiono kaplicę. W 1828 roku na jej dachu ustawiono figurę św. Agaty, patronki Sejn.
Poniżej placu kościelnego powstał kolejny, trójkątny plac, położony w naturalnym obniżeniu terenu. To tutaj stanęły sukiennice. Dalej znajdował się rozległy plac targowy, a następnie kolejna otwarta przestrzeń powiązana z główną ulicą miasta.
W ten sposób centrum Sejn przybrało postać ciągu czterech placów połączonych krótkimi odcinkami ulic. W kompozycję włączono rzekę, różnice poziomów terenu oraz najważniejsze budynki. Szczególne znaczenie miało obniżenie pomiędzy częścią kościelną a mieszczańską, w którym zlokalizowano sukiennice.
Na współczesnym planie przebieg tej kompozycji można odczytać jako ciąg prowadzący od Placu Dominikańskiego przez plac św. Agaty, miejsce dawnych sukiennic i plac przed ratuszem w kierunku dawnego placu Kahalnego.
Poniżej placu kościelnego powstał kolejny, trójkątny plac, położony w naturalnym obniżeniu terenu. To tutaj stanęły sukiennice. Dalej znajdował się rozległy plac targowy, a następnie kolejna otwarta przestrzeń powiązana z główną ulicą miasta.
W ten sposób centrum Sejn przybrało postać ciągu czterech placów połączonych krótkimi odcinkami ulic. W kompozycję włączono rzekę, różnice poziomów terenu oraz najważniejsze budynki. Szczególne znaczenie miało obniżenie pomiędzy częścią kościelną a mieszczańską, w którym zlokalizowano sukiennice.
Na współczesnym planie przebieg tej kompozycji można odczytać jako ciąg prowadzący od Placu Dominikańskiego przez plac św. Agaty, miejsce dawnych sukiennic i plac przed ratuszem w kierunku dawnego placu Kahalnego.
Sukiennice – handlowe centrum Sejn
Pierwsze sukiennice były drewniane. Kontrakt na ich budowę dominikanie zawarli w 1787 roku z majstrem ciesielskim Marcinem Czarneckim. Budynek miał mieścić 12 kramów.
W latach 1828–1833 wzniesiono nowe, murowane sukiennice, nazywane również kramnicami. Powstały na podmokłym placu pomiędzy częścią kościelną a targową. Przed rozpoczęciem budowy teren osuszono, częściowo zasypano i wykonano kanał odpływowy.
Projekt sporządzony przez Mateusza Tryniszewskiego przewidywał początkowo 30 parcel handlowych. Z powodu ograniczonej powierzchni placu ich liczbę zmniejszono ostatecznie do 21. Budowlę wzniesiono na planie nieregularnej podkowy o ramionach różnej długości i ściętych narożnikach. Od strony zewnętrznej otaczał ją podcień wsparty na doryckich kolumnach.
Sukiennice porządkowały przestrzeń pomiędzy placami i tworzyły charakterystyczne przewężenie. Ich długa, pozioma bryła podkreślała widok prowadzący ku wznoszącej się powyżej fasadzie bazyliki.
W okresie międzywojennym sukiennice były jednym z najważniejszych miejsc handlu w Sejnach. Działały w nich sklepy z tkaninami, odzieżą, galanterią, artykułami spożywczymi i wyrobami żelaznymi. Mieściła się tu również cukiernia pani Cybulskiej.
W 1943 roku murowany gmach został spalony przez niemieckich okupantów. Ruiny rozebrano do 1944 roku. Po wojnie w tym miejscu stanęły tzw. tanie jatki, a później urządzono park z fontanną i placem zabaw. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2009–2010 odsłoniły fragmenty fundamentów, bruk oraz liczne przedmioty związane z dawnym życiem handlowym miasta.
W latach 1828–1833 wzniesiono nowe, murowane sukiennice, nazywane również kramnicami. Powstały na podmokłym placu pomiędzy częścią kościelną a targową. Przed rozpoczęciem budowy teren osuszono, częściowo zasypano i wykonano kanał odpływowy.
Projekt sporządzony przez Mateusza Tryniszewskiego przewidywał początkowo 30 parcel handlowych. Z powodu ograniczonej powierzchni placu ich liczbę zmniejszono ostatecznie do 21. Budowlę wzniesiono na planie nieregularnej podkowy o ramionach różnej długości i ściętych narożnikach. Od strony zewnętrznej otaczał ją podcień wsparty na doryckich kolumnach.
Sukiennice porządkowały przestrzeń pomiędzy placami i tworzyły charakterystyczne przewężenie. Ich długa, pozioma bryła podkreślała widok prowadzący ku wznoszącej się powyżej fasadzie bazyliki.
W okresie międzywojennym sukiennice były jednym z najważniejszych miejsc handlu w Sejnach. Działały w nich sklepy z tkaninami, odzieżą, galanterią, artykułami spożywczymi i wyrobami żelaznymi. Mieściła się tu również cukiernia pani Cybulskiej.
W 1943 roku murowany gmach został spalony przez niemieckich okupantów. Ruiny rozebrano do 1944 roku. Po wojnie w tym miejscu stanęły tzw. tanie jatki, a później urządzono park z fontanną i placem zabaw. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2009–2010 odsłoniły fragmenty fundamentów, bruk oraz liczne przedmioty związane z dawnym życiem handlowym miasta.
Porządkowanie XIX-wiecznego miasta
W pierwszej połowie XIX wieku Sejny stały się ważnym ośrodkiem administracyjnym. Były siedzibą powiatu i obwodu, sądu pokoju, szkół oraz instytucji kościelnych. W 1818 roku przeniesiono tu siedzibę biskupstwa wigierskiego, a w 1826 roku utworzono seminarium duchowne.
Rosnąca rola miasta wymagała uporządkowania jego przestrzeni. W XIX wieku sporządzono plan regulacyjny, który przewidywał wytyczenie podłużnego placu o wymiarach około 90 × 120 metrów oraz uporządkowanie linii zabudowy.
Dzisiejszą ulicę Piłsudskiego przekształcono w szeroką, ponad dwudziestometrową arterię komunikacyjną i reprezentacyjną. Uregulowano jej południowo-zachodnią pierzeję, tworząc ciąg kalenicowo ustawionych budynków. Nie udało się natomiast w pełni uporządkować przeciwnej strony, z której nadal odchodzą niewielkie uliczki, między innymi Garbarska.
Plan regulacyjny nie stworzył nowego centrum, lecz uporządkował kompozycję zapoczątkowaną przez dominikanów w drugiej połowie XVIII wieku.
Rosnąca rola miasta wymagała uporządkowania jego przestrzeni. W XIX wieku sporządzono plan regulacyjny, który przewidywał wytyczenie podłużnego placu o wymiarach około 90 × 120 metrów oraz uporządkowanie linii zabudowy.
Dzisiejszą ulicę Piłsudskiego przekształcono w szeroką, ponad dwudziestometrową arterię komunikacyjną i reprezentacyjną. Uregulowano jej południowo-zachodnią pierzeję, tworząc ciąg kalenicowo ustawionych budynków. Nie udało się natomiast w pełni uporządkować przeciwnej strony, z której nadal odchodzą niewielkie uliczki, między innymi Garbarska.
Plan regulacyjny nie stworzył nowego centrum, lecz uporządkował kompozycję zapoczątkowaną przez dominikanów w drugiej połowie XVIII wieku.
Ratusz – drugi punkt kompozycji
Najważniejszym obiektem części mieszczańskiej stał się ratusz. Obecny budynek wzniesiono w latach 1839–1841 w formach późnoklasycystycznych. Usytuowano go w pierzei placu, naprzeciw ciągu prowadzącego ku zespołowi podominikańskiemu.
Ratusz i kościół były dwoma najważniejszymi akcentami przestrzennymi centrum. Na tle przeważającej parterowej zabudowy wyznaczały główną oś miasta i podkreślały związek pomiędzy częścią kościelną a administracyjno-handlową.
Ratusz i kościół były dwoma najważniejszymi akcentami przestrzennymi centrum. Na tle przeważającej parterowej zabudowy wyznaczały główną oś miasta i podkreślały związek pomiędzy częścią kościelną a administracyjno-handlową.
Dzielnica żydowska i plac Kahalny
W 1768 roku dominikanie zezwolili ludności żydowskiej na osiedlanie się w Sejnach. Pierwsza drewniana synagoga powstała w latach 80. XVIII wieku, przy udziale przełożonego dominikanów Wawrzyńca Bortkiewicza.
W XIX wieku przy głównej ulicy rozwinęło się centrum życia sejneńskiej społeczności żydowskiej. Powstały dom talmudyczny i murowana synagoga, nazywana dziś Białą Synagogą. W otoczeniu tych budynków znajdował się plac Kahalny, którego nazwa pochodzi od kahału – żydowskiej gminy wyznaniowej.
Dom talmudyczny i synagoga znalazły się przy reprezentacyjnej ulicy miasta, niemal naprzeciw późniejszego pałacu biskupiego. W ten sposób główny ciąg Sejn połączył przestrzenie związane z tradycją katolicką, administracją miejską oraz społecznością żydowską.
Biała Synagoga i dom talmudyczny zachowały się do dziś. Przypominają o społeczności, która przez wiele pokoleń współtworzyła Sejny oraz miała duży udział w handlowym i kulturalnym życiu miasta.
W XIX wieku przy głównej ulicy rozwinęło się centrum życia sejneńskiej społeczności żydowskiej. Powstały dom talmudyczny i murowana synagoga, nazywana dziś Białą Synagogą. W otoczeniu tych budynków znajdował się plac Kahalny, którego nazwa pochodzi od kahału – żydowskiej gminy wyznaniowej.
Dom talmudyczny i synagoga znalazły się przy reprezentacyjnej ulicy miasta, niemal naprzeciw późniejszego pałacu biskupiego. W ten sposób główny ciąg Sejn połączył przestrzenie związane z tradycją katolicką, administracją miejską oraz społecznością żydowską.
Biała Synagoga i dom talmudyczny zachowały się do dziś. Przypominają o społeczności, która przez wiele pokoleń współtworzyła Sejny oraz miała duży udział w handlowym i kulturalnym życiu miasta.
Rozwój poza główną osią
W czasach Królestwa Polskiego poza starszym, barokowym centrum wytyczano nowe, proste ulice. Powstała między innymi dzisiejsza ulica Zawadzkiego, przeznaczona początkowo dla osadników niemieckich. Z czasem w tej części miasta wzniesiono kościół ewangelicki.
Po przeciwnej stronie Marychy rozwijała się zabudowa przy ulicach Szklarnej i Horodniczej, odpowiadających części dzisiejszej ulicy Grodzkiej. Na wschodniej terasie doliny przebiegała ulica Gumienna, obecnie Konopnickiej. Jej nazwa wskazuje, że pierwotnie mogły znajdować się tam stodoły, odsunięte od zwartej, drewnianej zabudowy ze względów przeciwpożarowych.
Główna oś ulicy Piłsudskiego została przedłużona widokowo w kierunku dawnego dworu z przełomu XVIII i XIX wieku, stojącego przy końcu ulicy Szkolnej. Obecnie w jego miejscu znajduje się budynek Starostwa Powiatowego.
Po przeciwnej stronie Marychy rozwijała się zabudowa przy ulicach Szklarnej i Horodniczej, odpowiadających części dzisiejszej ulicy Grodzkiej. Na wschodniej terasie doliny przebiegała ulica Gumienna, obecnie Konopnickiej. Jej nazwa wskazuje, że pierwotnie mogły znajdować się tam stodoły, odsunięte od zwartej, drewnianej zabudowy ze względów przeciwpożarowych.
Główna oś ulicy Piłsudskiego została przedłużona widokowo w kierunku dawnego dworu z przełomu XVIII i XIX wieku, stojącego przy końcu ulicy Szkolnej. Obecnie w jego miejscu znajduje się budynek Starostwa Powiatowego.
Miasto drewniane i murowane
Władze Królestwa Polskiego dążyły do ograniczenia zabudowy drewnianej. Przepisy budowlane z 1820 roku zakazywały wznoszenia drewnianych domów w miastach, jednak ich stosowanie napotykało trudności. Około 1856 roku zaledwie 6 procent sejneńskich domów było murowanych.
Przy głównej ulicy stopniowo powstawały piętrowe domy o cechach klasycystycznych. Niektóre budynki drewniane tynkowano, aby upodobnić je do murowanych, lub wznoszono jedynie murowaną ścianę frontową. W ulicach bocznych i na obrzeżach nadal dominowały drewniane domy o charakterze dworkowym i wiejskim.
Różnica pomiędzy reprezentacyjnym centrum a skromniejszą zabudową bocznych ulic pozostaje jednym z elementów historycznego charakteru Sejn.
Przy głównej ulicy stopniowo powstawały piętrowe domy o cechach klasycystycznych. Niektóre budynki drewniane tynkowano, aby upodobnić je do murowanych, lub wznoszono jedynie murowaną ścianę frontową. W ulicach bocznych i na obrzeżach nadal dominowały drewniane domy o charakterze dworkowym i wiejskim.
Różnica pomiędzy reprezentacyjnym centrum a skromniejszą zabudową bocznych ulic pozostaje jednym z elementów historycznego charakteru Sejn.
Układ czytelny do dziś
Współczesne centrum różni się od tego znanego z XIX-wiecznych planów i dawnych fotografii. Sukiennice zostały zniszczone, dawne place częściowo przekształcono w parki i skwery, a część historycznej zabudowy zastąpiły nowsze obiekty.
Nadal można jednak odczytać zasadniczą kompozycję miasta. Jej osią pozostaje ciąg prowadzący od zespołu podominikańskiego przez plac św. Agaty, miejsce dawnych sukiennic i plac przed ratuszem, dalej ulicą Piłsudskiego w stronę domu talmudycznego, Białej Synagogi i dawnego placu Kahalnego.
Czytelne pozostają również dawne kierunki dróg, linie części pierzei, widokowa dominacja bazyliki, meandrująca dolina Marychy oraz różnice wysokości pomiędzy poszczególnymi częściami centrum. To właśnie wzajemne położenie tych elementów tworzy wartość zabytkowego układu urbanistycznego Sejn.
Nadal można jednak odczytać zasadniczą kompozycję miasta. Jej osią pozostaje ciąg prowadzący od zespołu podominikańskiego przez plac św. Agaty, miejsce dawnych sukiennic i plac przed ratuszem, dalej ulicą Piłsudskiego w stronę domu talmudycznego, Białej Synagogi i dawnego placu Kahalnego.
Czytelne pozostają również dawne kierunki dróg, linie części pierzei, widokowa dominacja bazyliki, meandrująca dolina Marychy oraz różnice wysokości pomiędzy poszczególnymi częściami centrum. To właśnie wzajemne położenie tych elementów tworzy wartość zabytkowego układu urbanistycznego Sejn.
Zabytkowa część Sejn pod ochroną
Historyczna część Sejn jest chroniona na podstawie dwóch decyzji konserwatorskich.
Pierwszy wpis – 1956 rok
24 listopada 1956 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku uznało za zabytek teren części miasta Sejny. Obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa białostockiego pod numerem 74.
W uzasadnieniu wskazano stary układ ulic i zabytkową zabudowę. Granice chronionego obszaru opisano przy pomocy ulic, rzeki i granic posesji.
Do decyzji dołączono zachowany szkic zatytułowany „Szkic obszaru zabytkowego miasta”. Granice zaznaczono na nim linią przerywaną. Obszar obejmował historyczne centrum, zespół poklasztorny oraz tereny położone po obu stronach Marychy.
Pierwszy wpis – 1956 rok
24 listopada 1956 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku uznało za zabytek teren części miasta Sejny. Obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa białostockiego pod numerem 74.
W uzasadnieniu wskazano stary układ ulic i zabytkową zabudowę. Granice chronionego obszaru opisano przy pomocy ulic, rzeki i granic posesji.
Do decyzji dołączono zachowany szkic zatytułowany „Szkic obszaru zabytkowego miasta”. Granice zaznaczono na nim linią przerywaną. Obszar obejmował historyczne centrum, zespół poklasztorny oraz tereny położone po obu stronach Marychy.
Jak odczytać układ Sejn?
Spacer najlepiej rozpocząć przy zespole podominikańskim. Stojąc na placu św. Agaty, warto zwrócić uwagę na zwróconą ku miastu fasadę bazyliki i położenie kaplicy, która znajduje się poza główną osią świątyni.
Schodząc w kierunku centrum, przechodzi się przez naturalne obniżenie terenu, w którym stały sukiennice. Dalej otwiera się przestrzeń przed ratuszem i szeroka ulica Piłsudskiego. Jej historyczna pierzeja prowadzi ku obiektom dawnej dzielnicy żydowskiej – domowi talmudycznemu i Białej Synagodze.
Dopiero oglądane razem place, ulice, budynki, widoki i ukształtowanie terenu pokazują właściwy zabytek: przestrzeń miasta rozwijającą się od końca XVI wieku.
Schodząc w kierunku centrum, przechodzi się przez naturalne obniżenie terenu, w którym stały sukiennice. Dalej otwiera się przestrzeń przed ratuszem i szeroka ulica Piłsudskiego. Jej historyczna pierzeja prowadzi ku obiektom dawnej dzielnicy żydowskiej – domowi talmudycznemu i Białej Synagodze.
Dopiero oglądane razem place, ulice, budynki, widoki i ukształtowanie terenu pokazują właściwy zabytek: przestrzeń miasta rozwijającą się od końca XVI wieku.
Najważniejsze źródła opracowania:
- Anetta Ejdulis, „Układu urbanistycznego miasta Sejny zarys historii, zabytki, założenie przestrzenne”;
- sprawozdanie z badań sejneńskich sukiennic;
- decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 23 lutego 1979 roku;
- rejestr zabytków nieruchomych Narodowego Instytutu Dziedzictwa;
- materiały Ośrodka „Pogranicze” dotyczące Białej Synagogi i społeczności żydowskiej.